استانها به گزارش خبرسین از زرآباد، در جنوب سیستان و بلوچستان، در میان باغهای سرسبز زرآباد و نخلستانهای ساحلی مکران، محصولی برداشت میشود که سالهاست بخش مهمی از بازار میوه کشور را تأمین کرده است. موزی که از باغات این منطقه به استانهای مختلف ارسال میشود و نام سیستان و بلوچستان را بهعنوان بزرگترین تولیدکننده موز ایران بر سر زبانها انداخته است. اما پشت این موفقیت، واقعیتی نهفته است که کمتر به آن توجه شده؛ واقعیتی بهنام «خامفروشی» و از دست رفتن بخش بزرگی از ارزش افزوده محصولی که میتواند موتور محرک اقتصاد جنوب شرق کشور باشد.
امروز بسیاری از کارشناسان بر این باورند که آینده صنعت موز در سیستان و بلوچستان دیگر تنها به افزایش سطح زیر کشت وابسته نیست، بلکه به تکمیل زنجیره ارزش، توسعه صنایع تبدیلی و استفاده از ظرفیتهای مغفول این محصول گره خورده است. ظرفیتی که میتواند هزاران شغل جدید ایجاد کند، ارزآوری قابلتوجهی بههمراه داشته باشد و وابستگی کشور به واردات را کاهش دهد. قطب موز ایران در جنوبشرق سیستان و بلوچستان اکنون بهعنوان مهمترین تولیدکننده موز کشور شناخته میشود. شرایط اقلیمی ویژه، دمای مناسب، تابش مطلوب آفتاب و دسترسی به منابع آبی، این استان را به یکی از معدود مناطق مستعد تولید موز در ایران تبدیل کرده است.
ابراهیم سابکی، عضو هیئت علمی و معاون پژوهشی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی بلوچستان، در گفتوگو با خبرنگار خبرسین میگوید سالانه حدود 300 هزار تن موز در سیستان و بلوچستان تولید میشود؛ رقمی که جایگاه استان را بهعنوان قطب اصلی تولید این محصول در کشور تثبیت کرده است. اما نکته قابلتأمل اینجاست که تقریباً تمام این میزان تولید بهصورت تازهخوری مصرف میشود و سهم صنایع فرآوری از این بازار بسیار ناچیز است. در واقع بخش عمده موز تولیدی بدون آنکه وارد چرخه صنایع تبدیلی شود، مستقیماً به بازار مصرف ارسال میشود؛ موضوعی که موجب از دست رفتن فرصتهای اقتصادی گسترده برای استان شده است.
اشتغالی که میتواند چندبرابر شود، امروز هزاران نفر در باغات موز استان مشغول فعالیت هستند. بهگفته سابکی، در هر هکتار باغ موز بهطور متوسط دو نیروی کار دائمی فعالیت میکنند و در فصلهای مختلف نیز نیروهای فصلی به این چرخه اضافه میشوند. این اشتغال اما تنها بخشی از ظرفیت واقعی صنعت موز است. تجربه کشورهای موفق نشان میدهد ارزش افزوده اصلی در مرحله فرآوری، بستهبندی، صادرات و صنایع جانبی شکل میگیرد؛ جایی که هر واحد تولیدی میتواند دهها فرصت شغلی جدید ایجاد کند.
کارشناسان اقتصادی معتقدند توسعه صنایع تبدیلی موز میتواند اشتغال مستقیم و غیرمستقیم در جنوب استان را چندین برابر افزایش دهد و زمینه ماندگاری بیشتر جمعیت در مناطق کمتربرخوردار را فراهم سازد. یکی از مهمترین چالشهای زنجیره تولید موز، شیوه سنتی آمادهسازی محصول است. سابکی با اشاره به فعالیت کارگاههای شستوشو و بستهبندی در نزدیکی باغات میگوید بخش عمده این فرآیندها همچنان بهشکل دستی انجام میشود؛ موضوعی که علاوه بر افزایش هزینهها، موجب ایجاد ضایعات قابلتوجه در محصول شده است. برآوردها نشان میدهد حدود 15 درصد محصول در فرآیند شستوشو، جابهجایی و بستهبندی از بین میرود؛ رقمی که در مقیاس تولید 300هزارتنی استان، معادل دهها هزار تن محصول است.
بهاعتقاد کارشناسان، تجهیز کارگاهها به خطوط مکانیزه و فناوریهای نوین بستهبندی میتواند بخش عمده این ضایعات را حذف کند و درآمد تولیدکنندگان را بهشکل محسوسی افزایش دهد. شاید مهمترین بخش مغفول صنعت موز، نه خود میوه بلکه ضایعات آن باشد. در نگاه نخست، تنه، برگها و بقایای گیاهی موز ارزش چندانی ندارند؛ اما در بسیاری از کشورهای دنیا همین پسماندها به مواد اولیه صنایع مختلف تبدیل شدهاند. عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات کشاورزی بلوچستان میگوید در هر هکتار باغ موز حدود 40 تن پسماند تولید میشود که اغلب بدون استفاده رها میشود یا از بین میرود. این در حالی است که همین ضایعات میتوانند در تولید خوراک دام، کود آلی، کمپوست، مالچ کشاورزی، کاغذ، مقوا و حتی برخی محصولات صنعتی مورد استفاده قرار گیرند. بهبیان دیگر، آنچه امروز بهعنوان ضایعات شناخته میشود، در صورت وجود زیرساختهای لازم میتواند به یک منبع درآمد جدید برای کشاورزان تبدیل شود.
زرآباد قلب تپنده خوشه میوههای گرمسیری در سالهای اخیر توجه به توسعه خوشههای صنعتی در سیستان و بلوچستان افزایش یافته است. یکی از مهمترین این خوشهها، خوشه میوههای گرمسیری زرآباد است که نقش مهمی در اقتصاد منطقه ایفا میکند. مدیرعامل شرکت شهرکهای صنعتی سیستان و بلوچستان در گفتوگو با خبرنگار خبرسین با اشاره به ظرفیتهای ویژه این منطقه میگوید زرآباد بهدلیل اقلیم خاص خود، بستری کمنظیر برای تولید موز، انبه، گوآوا، پاپایا و سایر محصولات گرمسیری فراهم کرده است. علیرضا راشکی میافزاید در سال 1402 بیش از 300 هزار تن موز در بیش از هشت هزار هکتار باغ استان تولید شده است و حدود 60 درصد سطح بارور موز کشور در سیستان و بلوچستان قرار دارد. این آمارها نشان میدهد جنوب استان نهتنها قطب تولید موز ایران، بلکه یکی از مهمترین مناطق کشاورزی کشور در حوزه محصولات گرمسیری است.
با وجود این ظرفیت عظیم، صنایع تبدیلی هنوز نتوانستهاند متناسب با حجم تولید رشد کنند. بهگفته راشکی؛ توسعه واحدهای تولید میوه خشک، چیپس موز، پودر موز، کنسانتره، نوشیدنیهای طبیعی و سایر فرآوردهها میتواند ارزش افزوده چشمگیری ایجاد کند. علاوه بر آن، صنایع جانبی همچون تولید عصارههای گیاهی، روغنهای طبیعی و محصولات آرایشی نیز قابلیت شکلگیری در این زنجیره را دارند. کارشناسان معتقدند در صورت تکمیل این زنجیره، بخش بزرگی از سودی که امروز نصیب واسطهها و واحدهای فرآوری خارج از استان میشود، در داخل سیستان و بلوچستان باقی خواهد ماند.
یکی از نکات قابلتوجه در بازار موز کشور، حجم بالای واردات است. بر اساس آمارهای ارائهشده توسط شرکت شهرکهای صنعتی، حدود 83 درصد نیاز کشور همچنان از طریق واردات تأمین میشود و تنها در سال 1403 بیش از 670 هزار تن موز وارد کشور شده است. این در حالی است که توسعه باغات موز و صنایع تبدیلی در سیستان و بلوچستان میتواند بخشی از این وابستگی را کاهش دهد و نقش مهمی در صرفهجویی ارزی ایفا کند. کارشناسان بر این باورند که حمایت هدفمند از تولیدکنندگان داخلی و سرمایهگذاری در صنایع فرآوری، نهتنها امنیت غذایی کشور را تقویت میکند، بلکه موجب کاهش خروج ارز نیز خواهد شد.
رئیس شورای اسلامی شهر زرآباد نیز معتقد است ظرفیتهای لازم برای توسعه صنایع تبدیلی در منطقه وجود دارد، اما تحقق این هدف نیازمند رفع موانع سرمایهگذاری است. مولوی یونس نهنگی میگوید مهمترین چالشهای پیشِرو، تسهیل فرآیند صدور مجوزها، تقویت زیرساختها و جذب سرمایهگذاران است. بهگفته وی؛ زمین و آب موردنیاز در نواحی صنعتی وجود دارد، اما فاصله میان باغات و مراکز صنعتی موجب افزایش هزینهها شده است. وی پیشنهاد میکند ایستگاههای خردسازی و جمعآوری ضایعات در نقاط مختلف تولید ایجاد شود تا هزینه حملونقل کاهش یابد و مواد اولیه با صرفه اقتصادی بیشتری به کارخانهها منتقل شوند.
یکی از نکات مهمی که کارشناسان بر آن تأکید دارند، ضرورت پیوند میان دانشگاه، صنعت و بخش کشاورزی است. فناوریهای نوین فرآوری، استفاده از پسماندها، توسعه محصولات جدید و افزایش بهرهوری بدون حضور مراکز علمی امکانپذیر نیست. مولوی نهنگی معتقد است: دانش زمانی ارزشمند خواهد بود که وارد زندگی مردم شود و بتواند به اشتغال، درآمد و توسعه اقتصادی منجر شود. از همینرو، استفاده از ظرفیت دانشگاهها و مراکز تحقیقاتی برای حل مسائل صنعت موز میتواند یکی از مهمترین گامها در مسیر توسعه جنوب استان باشد.
امروز سیستان و بلوچستان تنها تولیدکننده موز نیست؛ بلکه صاحب یکی از بزرگترین ظرفیتهای مغفول اقتصاد کشاورزی کشور است. تولید سالانه 300 هزار تن موز، هزاران هکتار باغ بارور، دهها هزار شاغل و حجم عظیمی از ضایعات قابلبازیافت، نشان میدهد فرصت بزرگی در جنوب شرق کشور نهفته است.
